درمان مشکلات (خواندن )دانش آموزان

 

ملاکهای تشخیص اختلال خواندن در مدرسه

 

-اشکال در تشخیص حروف الفبا و صدای آنها

 

-معکوس خواندن کلمات.

 

-جا انداری کلمات.

 

-کند خوانی٬آهسته خوانی٬ بریده خوانی جملات.

 

-گم کردن خط به هنگام خواندن.

 

-بی رغبتی به خواندن.

 

-اشکال در بخش و صداکشی(هر چند که ممکن است جزو برنامه آموزشی نباشد).

 

-تغییر افعال به میل خود.

 

-بکار بردن کلمه هم معنی کلمه مورد نظر.

 

-ضعف در درک مطلب.

 

عدم رعایت علائم نگارشی مانند: (:- ؟ -!-٬ و...)

 

-بکار بردن حرفی بجای حرف دیگر و یا کلمه ای بجای کلمه دیگر.

 

 

 

 

 

 

http://zibasaz.niniweblog.com/


خواندن یکی از پیشرفته ترین وپیچیده ترین تواناییهای ذهنی انسان است.خواندن یعنی ارتباط کلی فرد بایک سری اطلاعات سمبلیک (نمادین)که به جنبه بصری یادگیری اطلاق می شود(یعنی تبدیل نوشتاری به گفتاری).کیفیت وبازدهی خواندن ومطالعه به میزان اصلاح روشهای آموخته شده در دوران ابتدایی بستگی دارد.

درفرهنگ روانشناسی٬ اصطلاح اختلال خواندن(نارسا خوانی) به هر گونه ناتوانی در خواندن اطلاق می شود که بواسطه آن دانش آموزان از سطح پایه کلاس خود  در زمینه خواندن عقب می مانند و هیچ گونه شواهد عینی دال بر نارسایی هایی چون عقب ماندگی ذهنی٬آسیب مغزی٬مشکلات هیجانی و فرهنگی٬و مشکلات گفتاری وجود ندارد. دانش آموزان نارسا خوان٬ دارای نقایص بسیار گوناگونی هستند که منشاء آنها عملکرد نامناسب مغز است.این عملکرد نامناسب لزوما ناشی از آسیب مغزی نیست بلکه به سبب این است که مغز این افراد عملکردی متفاوت از کودکان عادی دارد.

نارسا خوانی که به تاخیر و نقص در توانایی خواندن مربوط می شود با اصطلاحاتی مانند: دیسلکسی٬ آلکسی٬عقب ماندگی خواندن٬اختلال ویژه در خواندن همراه است.

مشکلات خواندن یکی از اساسی ترین مشکلاتی است که کودکان دچار اختلالات یادگیری با آن مواجه هستند.این دانش آموزان اکثرا مشکلاتی در جهت یابی فضایی٬تشخیص جهات مختلف(بالا-پایین-چپ-راست-و...) ٬توالی حروف و کلمات وهماهنگی چشم و دست دارند.در واقع خواندن ٬فرایند رشد تکلم و زبان است.بدین معنا که  فعالیت خواندن از زمانی آغاز می شود که کودک اولین کلمات را برای بیان مقاصد خود به کار می برد.در این هنگام کودک با دیدن یا لمس کردن شیء و یا تصاویر ٬آن کلمه و یا نماد برایش تداعی می شود و در حقیقت مجموعه ای از صداها  جایگزین اشیاء ٬تصاویر و مفاهیم آنها می شوند.پس از تجربه کافی در این زمینه و با آغاز سن رفتن به مدرسه و برخورداری از آموزشهای لازم ٬مرحله ارتباط دادن کلمات و صداها با نمادهای نوشتاری شروع می شود.

پیشنیاز درست خواندن ٬برخورداری از تواناییهایی چون دقت شنوایی٬ ادراک شنوایی و حافظه شنوایی و نیز دقت بینایی٬ ادراک بینایی و حافظه بینایی است.

ملاکهای تشخیص اختلال خواندن در مدرسه

-اشکال در تشخیص حروف الفبا و صدای آنها

-معکوس خواندن کلمات.

-جا انداری کلمات.

-کند خوانی٬آهسته خوانی٬ بریده خوانی جملات.

-گم کردن خط به هنگام خواندن.

-بی رغبتی به خواندن.

-اشکال در بخش و صداکشی(هر چند که ممکن است جزو برنامه آموزشی نباشد).

-تغییر افعال به میل خود.

-بکار بردن کلمه هم معنی کلمه مورد نظر.

-ضعف در درک مطلب.

عدم رعایت علائم نگارشی مانند: (:- ؟ -!-٬ و...)

-بکار بردن حرفی بجای حرف دیگر و یا کلمه ای بجای کلمه دیگر.

 

عوامل دخیل در اختلال خواندن

 

*عوامل جسمی(مانند نقایص بینایی-نقایص شنوایی-برتری جانبی وتصویر بدن).

*عوامل دخیل روانشناختی تحولی(مانندزبان-توجه یا دقت-عملکردهای شنیداری-تجسم یا حافظه بینایی-بندش بینایی وشنوایی(مانند تکمیل تصویر یا کلمه).

 

 

نارساییهایی که به مشکلات خواندن منجر می شوند

 

 

1- ضعف در تشخیص دیداری:مثال:کودک درتشخیص  حروف مشابه مثل (ب-پ-ت-ث-)(ع-غ)(س-ش)(ک-گ)مشکل دارد.

2-ضعف در تشخیص شنیداری: ضعف در تشخیص کلماتی که تلفظ آنها به هم شبیه است مثل:مار-تار-کار-و...

3- ضعف در ترکیب صداها:کودک نمی تواند حروف را به هم پیوند دهد وکلمه بسازد مثال: ﺑ +ا+د=باد

در این مورد معلم میبایستی بر ترکیب هجاها تاکید کند.

4-ضعف در حافظه:در بخاطر آوردن ترتیب حروف مشکل دارد.مثلا به جای کلمه کبریت میخواند=کربیت.

5-در مهارتهای تحلیل کلمه(بخش وصدا کشی)مشکل دارد هرچند که ممکن است بخش وصدا کشی در آموزش مورد تاکید زیادی نباشد.

6-مشکل در استفاده از کلما ت دیداری آشنا(مانند :کلمه هایی که کودک با دیدن آنها بلافاصله می خواند).

7-مشکل در مهارتهای درک لفظی( دانش آموز در درک کلمه ها ومطالب مشکل دارد)مثلا در درک معانی مختلف کلمه (شیر) مشکل دارد.

8-مشکل در مهارتهای خواندن انتقادی:شامل:نتیجه گیری،قضاوت کردن در باره متن، عدم تشخیص بین حقیقت وتصور.

9-مشکل در مهارتهای درک تحلیلی:مثل :قضاوت نقادانه،استنباط،پیش بینی نتایج.

 

عواملی که در آموزش انفرادی می بایستی مورد توجه باشد

 

1-فضای یادگیری.

2-زمان یادگیری.

3-کاهش میزان تکالیف درسی.

4-میزان دشواری دروس(نباید بیش از توان کودک از او انتظار داشت).

5-سادگی زبان آموزشی(باید از استعمال کلمات مبهم وپیچیده پرهیز نمود).

6-روابط شخصی بین معلم ودانش آموزدر حد مطلوب وحسنه باشد.

 

انواع مشکلات خواندن و راهکارهای درمانی

 

 

1-آینه خوانی یا وارونه خوانی.

 

مثال: خواندن کلمه( رود ) بجای کلمه ( دور).

علل:

الف):رشد ناکافی حرکات چشم.

ب):عدم غلبه نیمکره مغزی (چپ برتری یا راست برتری).

ج):عدم درک این وضوع که مکان حروف یا کلمه باعث میشود که جمله یا کلمه بطور کلی تغییر کند.

د):رشد ناکافی.

ه):تدریس وآموزش نامناسب.

و):تند خوانی وعدم توجه وبی دقتی .

ز):در موارد خیلی شدید علت آن ممکن است اختلال در سیستم عصبی باشد.

 

روشهای درمان:

 

 

1- در تمام فصول فعالیتهای مربوط به خواندن تاکید بر آموزش از راست به چپ نمایید (در ریاضیات تاکید از چپ به راست می باشد).

2- کلمه یا جمله را با انگشت یا کارت بپوشانید واز کودک بخواهید به تدریج قسمتی از کلمه یا جمله را که دستتان از روی آن برداشته می شود، را بخواند.

3- کشیدن خط زیرکلمه یا جمله.

4- کودک را آموزش دهید تاانگشت خود را زیرکلمه بگذاردوسرعت خواندن خود را با دستش هماهنگ کند.

5- کشیدن فلش از راست به چپ زیر کلماتی که کودک در خواندن آنها مشکل دارد.

6- کلمه ای را بر روی تخته بنویسید واز کودک بخواهید که همزمان با تعقیب حروف با انگشت ،صدای آن ها را بلند بخواند.

7- ازتخته مغناطیسی وحروف برجسته استفاده کنید واز کودک بخواهید بعد از لمس کردن حروف با انگشتان،کلمه را بخواند.

8- برای اینکه توجه کودک را به اهمیت ترتیب مکانی حروف در کلمه جذب کنید ،کلمه ای را که کودک اشکال دارد در بالای کلمه ای که برعکس می خواند ،بنویسید واز کودک بخواهید که با کشیدن خط ،حروف بالا را به حروف پایین وصل کند.

مثال: روز     زور(صداها به هم وصل شوند)

 

2-حذف کردن کلمات یا حروف(جاگذاری)

علل:

1-عدم شناخت کلمه وناتوانی در تلفظ صحیح کلمه از طریق تجزیه صداها.

2-عادات نادرست خواندن.

برای تشخیص علتهای فوق، یک متن را به کودک بدهید تا بخواند وسپس یک متن ساده تر به او بدهید ودر هردو مورد تعداد کلمات حذف شده را یادداشت نمایید.اگر تعداد کلمات حذف شده در هر دو متن یکسان بود،نتیجه میگیریم که حذف کلمات بدلیل عادات نادرست کودک است.ولی اگرحذف تعداد کلمات درمتن ساده تر بیش از متن قبلی بود ،علت آن عدم شناخت کلمه توسط کودک می باشد که در این صورت باید بخش و صداکشی را با او تمرین کرد(حتی اگر بخش وصداکشی جزو برنامه آموزشی نباشد).

 

روشهای درمان

 

 

الف)جلب توجه کودک به کلمه ای که حذف کرده ونیزاصلاح آن کلمه.

ب)استفاده از کاغذ راهنما (فلش)ویاگذاشتن انگشت زیرکلمه.

ج)کودک میبایستی به همراه سایرکودکان متن رابخواند.این کار به روان خوانی اوکمک می کند.

د)ازفعالیتهای رقابتی بین دانش آموزان پرهیزشودو آنان هرگز با یکدیگرمقایسه نشوند.

 

 

3-جایگزین کردن یک کلمه بجای کلمه دیگر(تغییرافعال به میل خود)

 

 

مثال: بجای خواندن کلمه (داد )می خواند :(دارد)

علل:

1-بی دقتی

2-عدم شناخت کلمه (یعنی کلماتی که با معنی جمله مطابقت ندارد)

 

 

روشهای درمان

 

 

الف:جایگزینی ناشی از بی دقتی:جلب توجه کودک به کلمه جایگزین ،خواندن متن همراه با سایر دانش آموزان ودر صورت امکان ضبط صدای کودک هنگام خواندن ، گوش دادن کودک به صدای خود.

ب)جایگزینی ناشی از شناخت کلمه :

الف:درست کردن کارت لغات از کلماتی که کودک دچار اشکال می باشدتا کودک ببیند وبخواند.

ب)روی بخش وصداکشی بیشتر تاکید شود(حتی اگر بخش وصداکشی جزو برنامه آموزشی نباشد.).

ج)کلمات مشکل را در کلمات ناتمام بکار ببرید مثال: تصمیم= ﺗ.....میم.

د)دانش آموزا را مطمئن سازید که به اندازه کافی برای هجی کردن کلمه مورد نظرتوانا است وبه او کمک نخواهد شد.

4-تکرارکلمه یا عبارت

 

علل:

1-عدم شناخت کلمه وناتوانی در ترکیب صداها.

2-عادات نادرست هنگام خواندن.

روشهای درمان

 

 

الف)جلب توجه کودک به کلمه یا عبارت تکراری.

ب)از دانش آموزان خواسته شودمتن درس را همه با هم بخوانند.

ج)از کودک خواسته شود تا قبل از خواندن متن ،آن را برای خود مطالعه نماید.

د)در ابتدا مطلب آسانتر (یا حتی یک پاراگراف)در اختیار کودک قرار گیرد و با پیشرفت کودک،متن را مشکل تر کنید.

ه)از کودک بخواهید تا با انگشت گذاشتن زیر کلمات،سرعت خواندنش را بیشتر کند.

 

5-اضافه کردن کلمات به جمله

 

علل:

1-اشکال در درک مطلب.

2-بی توجهی به متن.

اگر کلمه ای که کودک به متن کتاب اضافه می کند با معنی باشد وبه جمله ارتباط داشته باشد،نشانگر آگاهی دانش آموز از مطلب مورد نظر است ولی ناشی از بی دقتی اوست.ولی اگر کلمه اضافه شده ،ربطی به جمله نداشته باشد دلیل آن اشکال در درک مطلب می باشد.

روشهای درمان

 

 

الف)افزایش گنجینه لغات واستفاده از کلمات هم خانواده.

ب)شرح تصاویر کتاب توسط معلم و دانش آموز.

ج)پیدا کردن اصل مطلب در متنی که می خواند تا بداند کل مطلب در مورد چیست.

د)شناخت جزییات مهم هر متن.

ه)بحث وگفتگو در مورد مطلب یا داستان قبل از خواندن آن.

و)جلب توجه کودک، خواندن متن همراه با سایر دانش آموزان.

 

6-کلمه به کلمه خواندن ومکث زیاد روی کلمات

 

(مکث زیاد روی کلمات بدلیل این است که دانش آموزروی کلمات وساختار جمله تسلط کافی ندارد.سرعت خواندن به تنهایی اختلال نیست مگراینکه تولید اضطراب کند).

علل:

1-تکیه بیش از حدروی بخش وصداکشی(حتی اگرجزوبرنامه آموزشی نباشد).

2-عدم شناخت کلمه.

3-اشکال در درک مطلب.

4-عادات نادرست به هنگام خواندن.

روشهای درمان

 

الف)انتخاب متن های آسانتر جهت خواندن دانش آموز.

ب)استفاده از کتاب داستانهای ساده .

ج)بالا بردن توانایی کودک در شناخت کلمات معمول ومتداول.

د)استفاده از کارت همراه با تصویر (به این صورت که کلمه نا آشنا را زیر تصویر آن بنویسید سپس لغت جدید را در کلمه به کار ببرید).

ه)به کودک اجازه دهیدتامتن داستان را بخواند وسپس آن را بصورت نمایش اجرا کند.

و)به کودک اجازه دهید تا داستانهای مهیج ومورد علاقه را با صدای بلند بخواند.

ز)از دانش آموزبخواهید تا متن واشعار را مرتباتکرار کند.

ح)از دانش آموزان بخواهید تامطالب کتاب را بصورت گروهی بخوانند.

 

*********************************

 

 

سایر تمریناتی که باعث تقویت خواندن می شوند

*روخوانی

* روش چند حسی

*خلاصه نویسی

*نوشتن داستانهای کوتاه

*تعریف داستانهای کوتاه

*ژاسخ به سوالات مربوط به داستان 

*وصل نقطه چین.

*کامل کردن کلمات ناقص.

*کار با ماز.

*نقاشی کشیدن و کپی کردن.

*تمرینات رمز گردانی.

*استفاده از وسایل آموزشی سینا.

*خواندن شعر،روزنامه و...

*تمرین و حفظ کردن حروف الفبا(در تمام پایه های مقطع ابتدایی و نه صرفا در پایه اول).

*ترکیب صداها و ساختن کلمه.مانند: س-ا-ز =ساز .

*کامل کردن تصاویر ونیز بریدن و چسباندن تصاویر .

*بازی با دارت(جهت تقویت دقت و هماهنگی چشم و دست).

*بازیهای فکری مانند حل جدول، پازل، حل معما و...

اصول آموزش در تدریس خواندن

*حفظ یک موضع علمی قوی

تحقیقات نشان می دهد که وجود فضایی تکلیف گرا و جدی و کارآمد در کلاس درس ، برای پیشرفت دانش آموز در خواندن  ضروری به نظر می رسد . تحقیقات همچپنین نشان می دهد که معلمان وظیفه شناس ، منظم و آشنا به نظرات علمی ، تمایل دارند که با دانش آموزان راحت و رفتاری دوستانه داشته باشند و روح خودکفایی را در آنها بالا ببرند .

معنای دقیق حفظ موضع قوی علمی چیست ؟ یافته شده است که ویژگی های زیر با پیشرفت دانش آموز در ارتباط است :

-ارائه بازخورد فوری و مشخص        - نظارت معلم بر پاسخهای دانش آموز

- دروس سازمان یافته و پیشرفته            - جملات روشن و هدفمند

- توجه به برخی خارج شدن از موضوعات      - حرکت کارآمد و سازمان یافته به سوی هدف

- فعالیتهای پیشرفته ومداوم          - استفاده دقیق از درون داد دانش آموز

- خنده ی طبیعی بدون توهین     

کلاسهایی که پیشرفتهای زیادی دارند قطعاً بر نحوه ی یادگیری ، بر فعالیتهای منظم یادگیری و بر مقداری برنامه های آموزشی نظارت بیشتری داشته اند . تمام این فعالیتها به آموزش فعال و هدایت شده توسط معلم اشاره دارد که مخالف محیط یادگیری آزاد است .

آموزش راهبردهای خواندن

اصول آموزشی که در این بخش بحث شد ، بر پایه این نظریه مبتنی است که بسیاری از دانش آموزانی که از مشکل یادگیری رنج می برند ، در بکارگیری موثر و کارآمد منابع شناختی ناتوان هستند . این بدان معناست  که آنها عموماً بی توجه و منفعل هستند و نمی توانند راهبردهای مناسب یادگیری را بدون کمک دیگران پدید آورند . مشکلات آنها بیشتر از نوع کارکردهای اجرایی و نظارتی ( فراشناختی ) و نیز در عملکرد ( شناختی ) است . تعداد زیادی از نظریه پردازان و محققان اکنون به این نتیجه رسیده اند و یافته شده است که آموزش راهبردی برای طیف وسیعی از مشکلات یادگیری اثربخش است .

 

عناصر آموزش راهبردی

آموزش راهبرد شناختی دارای عناصر زیر است : آموزش مهارتها ، آموزش خود نظارتی و آموزش هشیاری

*آموزش مهارتها ( مهارت آموزی ) :نمونه هایی از مهارت هایی را که باید آموزش داد عبارتند از : راهبردهایی برای رمز گشایی ( نظیر استفاده از یک فرهنگ لغت ) ، راهبردهایی برای درک مطلب ( نظیر یافتن ایده ی اصلی ) ، یا خلاصه کردن متن  . بسیاری از کارشناسان معتقدند که این نوع آموزش ، راهبرد خاص پیش نیازی برای دیگر راهبردها به شمار می رود .

توالی عمومی این است که راهبردهای خاص  تکلیف به صورت انفرادی به دانش آموز یاد داده می شود ، سپس به او تمرین هایی داده شود که آن راهبردها را در موقعیتهای کنترل شده یا همراه با کمک تمرین کند و سرانجام از او خواسته می شود که آن راهبردها را در یک موقعیت یادگیری جدید به کار ببرد .

 ابتدا از توانایی های خواندن دانش آموز سنجش و تشخیص جامعی به عمل می آید تا سطوح کارکردی او را در زمینه های ضعیفی که نیازمند اقدامات درمانی است مشخص شود . وقتی نقاط ضعف مشخص شدند اصلاح رفتار شناختی یا آموزش راهبردی آغاز می شود . مراحل زیر انجام گیرد :

مرحله ی 1) معلم روش را اجرا می کند ، راهبرد خود آموزش دهی را توضیح می دهد و متن را با صدای بلند می خواند .

مرحله ی 2) معلم و دانش آموز باهم از این راهبرد استفاده می کنند ، هر مرحله را دقیقاً توضیح می دهند و متن را با صدای بلند می خوانند .

مرحله ی 3 ) دانش آموز راهبرد را توضیح می دهد و متن بعدی را بی صدا می خواند .

مرحله ی 4 ) دانش آموز راهبرد را زمزمه کرده و متن بعدی را بی صدا می خواند .

مرحله ی 5 ) دانش آموز راهبرد را بکار می گیرد و متن را بی صدا می خواند .

چنانچه در هر مرحله درک دانش آموز از متن خوانده شده کمتر از 90 درصد باشد باید به مرحله ی قبلی برگردد تا اینکه به معیار مورد نظر دست یابد . چنانچه بعد از سه بار تلاش ، معیار مورد نظر به دست نیامد دانش آموز در سطح خواندن پایین تری قرار می گیرد .

موزش خود نظارتی : در این مرحله باید مجموعه ای از راهبردهای فراگیر یا کلی را به آنان آموخت که برخودشان نظارت داشته باشند ، به گونه ای که بتواند دقیقاً مشخص کنند که آیا یک متن ویژه را فهمیده اند یا نه . راهبرد خود نظارتی ، به دانش آموزان کمک می کند تا با طرح سوالاتی از خود نظیر « آیا موضوع متن را می دانم ؟ » یا « آیا معنای این لغت را می دانم ؟ »  بتوانند بر نحوه ی خواندن خودشان نظارت کنند .  چنانچه دانش آموزان هنگام درک مطلب با مشکل مواجه شدند باید بتوانند به کمک یکی از راهبردهایی که هنگام آموزش مهارتها یاد گرفته اند مشکل را حل کنند ( مثلاً با مراجعه به فرهنگ لغت ، دوباره خوانی ، خلاصه سازی ، یافتن ایده ی اصلی و پرسیدن از معلم )

* آموزش هشیاری :تحقیقات در مورد آموزش راهبردی ، به وضوح نشان می دهد که کارآیی دانش آموزان زمانی بالا می رود که آنان گستره و اهمیت چنین آموزش هایی را به درستی دریابند و بازخوردهایی که نشانگر آثار مفید بکارگیری راهبردها باشد به دانش آموزان ارائه گردد .

راهبردهای آموزشی :

ای – ال – براون ،  پالینکسار و آرامبراستر با مرور پژوهش راهبرد درک مطلب ، به این نتیجه رسیدند که خوانندگان برای درک بهتر مطلب به یادگیری راهبردهای زیر نیاز دارند .

1-درک هدف از خواندن : دانش آموزان به آموزش خود نظارتی نیاز دارند تا بدانند چه موقع از راهبرد خاصی مثل : نگاه اجمالی به متن ، خواندن جزئیات یا خواندن برای درک ایده اصلی متن استفاده کنند .  دانش آموزان تنها وقتی از راهبردهای مناسب استفاده خواهند کرد که بدانند چرا یک متن را می خوانند . به عبارت دیگر ، هدف آنها از خواندن آن متن چیست . قبل از اینکه از دانش آموزان بخواهیم متنی را بخوانند باید مطمئن بود که آنان هدف مطالعه را می دانند . ابتدا باید شرایط آموزشی مناسب را فراهم کرد و سپس از دانش آموزان خواست تا مشخص کنند برای  دستیابی به مطالعه ی هدفمند یک متن خاص ، از چه راهبردهایی استفاده می کنند .

2- ارائه اطلاعات زمینه ای مرتبط : بسیاری از دانش آموزانی که دچار مشکل هستند در واقع نمی توانند به طور خود کار بین مطالبی که یادمی گیرند و آنچه که قبلاً فراگرفته اند ارتباط برقرار کنند . با استفاده از مطالعه ی قبلی مطالب پیش سازمانده ها می توانید زمینه را برای مطالب خواندنی جدید فراهم آورید . به دانش آموزان بیاموزید  که سعی کنند با استفاده از روش خود پرسشی ، اطلاعات مرتبطی را که قبلاً فراگرفته اند به سطح هشیار ذهن خود فرا خوانند .

3- توجه به اطلاعات مرتبط : موفقیت در رمزگشایی و درک مطلب ، مستلزم آن است که خواننده بداند توجه خود را باید به چه چیزی معطوف کند . خواندن و یاد سپاری موفقیت آمیز به این معناست که به خود اجازه دهیم برخی جنبه های حروف ، کلمات ، جملات و متنهای بلند را نادیده بگیریم . باید به صراحت به دانش آموزان آموخت که سعی نکنند هرچیزی را به یاد آورند . استفاده از یک روش گام به گام مانند خلاصه کردن ، به دانش آموزان کمک می کند تا اطلاعات یک متن را مشخص کرده و مورد ارزیابی قرار دهند و سپس مطالب زائد ، ، پیش پا افتاده و به درد نخور را کنار بگذارند .

4-  ارزیابی منتقدانه از انسجام درونی متن : خوانندگان ماهر ، مطالبی را که قبلاً بیان شده را در نظر می گیرند و زمانی که با مطالب جدید روبه رو می شوند آنها را از نظر سازگاری و هماهنگی با یکدیگر مقایسه می کنند . دانش آموزان را به نحوی آموزش دهید که گوش به زنگ وجود ناهماهنگی ها در متن باشند . به آنها اطمینان دهید که صرف نگارش یک واقعیت دیل صحت و درستی آن نیست . به آنها بیاموزید که بپرسند « آیا زمانی که x درست است y هم می تواند درست باشد ؟ »

5- خود نظارتی برای تشخیص اختلال در درک مطلب :

معیارهای بیکر (1985) برای ارزیابی درک دانش آموزان از متن خوانده شده :

-  معیارهای واژگانی : آیا این کلمات را می شناسم ؟ آیا معنی آن را می دانم ؟

- معیارهای نحوی : آیا این جمله از نظر دستوری درست است ؟ فاعل این جمله کیست ؟ مفعول آن کدام است ؟

- معیارهای معنایی : این جمله چه معنی دارد ؟ معنا و مفهوم کلی این متن چیست ؟

معیارهای معنایی شامل ارکان زیر است :

1- انسجام مطالب : آیا یکپارچگی مطالب ارئه شده با مطالب قبلی کاملاً حفظ شده است ؟

2- انسجام ساختاری : آیا نظریات مختلف ارائه شده دارای وحدت موضوعی هستند ؟

3- همسانی بیرونی : آیا نظریات داخل متن با آموخته ها و تجارب قبلی خواننده همسان است ؟

4- همسانی درونی : آیا نظریات داخل متن با یکدیگر همسانی دارند ؟

5- طراحت و کامل بودن اطلاعات : آیا متن ، اطلاعات کافی برای دستیابی دقیق به اهداف را ارائه می دهد ؟

هوشیاری و آگاهی دانش آموزان را افزایش دهید تا بدانند چه موقع متن را می فهمند و چه موقع متوجه آن نمی شوند . برحسب سن دانش آموزان ، متونی را که حاوی انواع مختلف مسایل و مشکلات است به دانش آموزان ارائه دهید تا در مورد یافتن ناتوانی درک مطلب در زمینه ی واژگانی ، نحوی و معنایی به تمرین بپردازند .

*حصول بررسی و نتایج

گاهی بسیاری از موضوعات و مفاهیم به طو رمستقیم و تحت اللفظی در متن وجود ندارد ، از این رو ، فهمیدن آنها هم بسیار مهم بوده و هم استخراجشان از متن بسیار مشکل است . از دانش آموزان بخواهید تا مطلب را دوباره بازگو کنند یا نکات و مطالب مهم متنی را که خوانده اند در ذهن خود مرور کنند. برای این منظور می توانید از آنها آزمون پرکردن جای خالی به عمل آورید یا کلمات یا عبارات حذف شده را در جاهای خالی بنویسند ، یا انتهای داستانها را حدس بزنند . به آنها کمک کنید تا پرسشهایی را درباره مطلب مهم متن تهیه کنند . به آنها فرصت دهید تا جملات مرتبط با جملات داخل متن را تشخیص دهند ، سپس از آنان بخواهید با استفاده از مهارتهای فرعی نظیر خلاصه کردن ، متن خوانده شده را خلاصه کنند . پنج مهارت فرعی که توانایی خلاصه کردن را تشکیل می دهد عبارتند از : 1) حذف مواد زائد 2) حذف موارد به در نخور 3) تهیه جملات فراگیر 4) انتخاب جملات موضوعی 5) ایجاد جملات موضوعی در صورت لزوم

استفاده از تدریس متقابل در آموزش درک مطلب :

واژه تدریس متقابل برای توضیح روشی بکار می رود که در آن معلمان و دانش آموزان به نوبت گفتگو و مباحثه درباره ی یک متن خاص را هدایت کرده و به پیش می برند ( ای . ال براون 1988) . تدریس متقابل در گروه های 2 تا 15 نفره انجام می شود . روش کلی چنین است که هرکسی در گروه ، بخشی از متن را که معلم انتخاب کرده در سکوت می خواند . ابتدا معلم الگویی را تعیین می کند و سپس یک دانش آموز درآن الگو قرار گرفته و بحثی را درباره ی آنچه خوانده است آغاز می کند . در این روش فعالیت گروه برخلاصه کردن ، پرسیدن ، مشخص کردن و پیش بینی کردن متمرکز است . معلم یا دانش آموزان ، بخش مربوط را خلاصه کرده ، سوالاتی درباره ی معنا و مفهوم اصلی آن بخش مطرح می کنند و درباره ی مشکلات موجود در متن با اعضای گروه بحث و تبادل نظر می کنند و سرانجام آنچه را که در بحثهای بعدی رخ می دهد پیش بینی می کنند . رفتار دانش آموزان بیشتر و بیشتر به رفتار معلم تشبیه می شود تا جایی که نقش مستقیم معلم کمتر و کمتر می شود و سرانجام معلم فقط نقش یک مستمع یاری کننده را بازی  می کند .

خصوصیات تدریس متقابل :

1) استفاده از مکالمه به عنوان مدل و تبیین فرایندهای شناختی 2) کاستن نقش معلم به عنوان یک الگو ( مشاور) 3) همکاری فعال دانش آموزان در یاگیری 4) ادامه بازخورد به یادگیرنده

یافته شده است که این روش آموزشی ، بر تعمیم متون ادراک شده در حوزه ی مطالعات و علوم اجتماعی تأثیر دارد .

استفاده از تحلیل تکلیف برای آموزش منظم و متوالی :

گاهی اوقات ، معلم در می یابد که دانش آموزی در تحلیل کلمه یا ادراک مهارتی که قبلاً به او آموزش داده شده است مشکل دارد . در چنین مواردی بهتر است که این مهارت را مورد تجزیه قرار داد تا معلوم شود آیا می توان آن را به بخشهای مجزا تقسیم کرد تا جداگانه و با موفقیت به دانش آموز تدریس شود ؟ چنین روشی را تحلیل تکلیف می نامند . اولین قدم در تحلیل مهارت خواندن خاص ، بیان روشن و عینی آن تکلیف است . سپس لازم است تا این عینیت را با توجه به ملاکهای زیر به دقت مورد بررسی قرار داد :

1) اهمیت : برای دانش آموز چقدر اهمیت دارد تا در این مهارت تبحر لازم را پیدا کند ؟ آیا این کار مهم است یا پیش پا افتاده ؟ آیا ضروری است ؟

2) ارتباط : این مهارت با مهارتهای دیگری که دانش آموز باید یاد بگیرد تا چه حد است ؟

بعد از اینکه اهمیت و ارتباط تکلیفی که باید آموزش داده شود مشخص شد ، آنگاه معلم ، مهارتهای فرعی که برای انجام تکلیف هدف ضروری هستند را تعیین می سازد . وقتی که مهارتهای فرعی مشخص شدند معلم می پرسد ، دانش آموز به چه چیزی نیاز دارد تا بتواند هریک از مهارتهای فرعی را یاد گیرد ؟  پاسخ به این سوال منجر به بهبود خرده مهارتهای فرعی می شود ، این روش آنقدر ادامه می یابد تا معلم به سطحی از مهارتهای فرعی برسد که شاگرد قادر باشد به آن مهارتها دست یابد .

تدریس مستقیم مهارتهای ویژه خواندن :

واژه آموزش مستقیم به طرق مختلف مورد استفاده قرار گرفته است . مثلاً برای بیان یک برنامه آموزشی ویژه و نیز برای تشریح جهت گیری معلم – دانش آموز ، که با توجه دقیق به یک هدف مشخص می شود ، برای بیان توالی دقیق محتوا ، برای بیشتر فعال کردن دانش آموزان و برای بیان نقش معلم در الگو قرار گرفتن ، توضیح دادن ، نظارت کردن و ارائه بازخوردهای اصلاحی به دانش آموزان . در آموزش مستقیم معلم توضیح می دهد ، الگو می شود ، تبیین می کند و راهنمایی می نماید . آموزش مستقیم بدین معناست ، که معلم مستقیماً درگیر تدریس و هدایت دانش آموزان می شود و مسئول فعالیتهای آموزشی است .

در آموزش مستقیم مهارتهای خواندن ، معلم باید قبل از شروع درس اهداف روشنی را برای آن درس در ذهن داشته باشد . به همین دلیل آموزش مستقیم  تقریباً همیشه نیازمند استفاده از تحلیل تکلیف است . به طور کلی ، آموزش مستقیم ، یک سری مراحل را دنبال می کند که با درسهای ویژه ای که تدریس می شود قابل انطباق هستند . این مراحل عبارتند از :

1) معرفی : معلم ، یادگیری مربوطه قبلی را مرور می کند ، اطلاعات مربوط به مهارتهای پیش نیاز را بررسی می کند ، اطلاعات قبلی را به کار می برد و اهداف درس را بیان می کند .

2) آموزش مستقیم : معلم تدریس واقعی را شروع می کند یعنی صحبت می کند ، دستکاری می کند ، تبیین می کند ، سوال می کند و تایید می کند . بهترین تمرین در آموزش مستقیم به یادگیرندگان مبتلا به شرح زیر است : به آهستگی پیش بروید ، مثالهای زیادی بزنید ، با استفاده از سوالاتی یادگیری دانش آموز را چک کنید .

3) تمرین هدایت شده : شاگردان ، زیر نظر مستقیم معلم مثالهای مختلفی می زنند . مثالها باید محدود ، مشخص ، برانگیزاننده باشند یا به طریقی در همان  آغاز اصلاح شود که موفقیت دانش آموز تضمین شود . بهترین تمرینها عبارتند از اینکه از دانش آموزان بخواهید کاری را انجام می دهند شرح دهند ، مستقیماً بر مطالب توجه کنید ، در هر مرحله از یادگیری به دانش آموزان بازخورد دهید ، پاسخهای صحیح را با بازخورد تایید کننده تقویت کنید ، پاسخ های غلط را با سوالات ساده ، مثالها یا آموزش مجدد عناصر تکلیف بررسی کنید ، ملاک حد تسلط بالایی انتخاب کنید ( حداقل 80 درصد )

4) تمرین مستقل : دانش آموزان به صورت انفرادی یا گروهی برای دریافت تقویت ، کار می کنند و مهارتهایشان را گسترش می دهند . بهترین تمرینها در این مرحله عبارتند از :  فعالانه بر عملکرد دانش آموزان نظارت کنید ، تا سر حد خودکار شدن تمرین کنید ، تا دستیابی  به میزان بالایی از دقت تمرین کنید ، تا دستیابی به میزان بالایی از پاسخ ( سرعت ) تمرین کنید.

تدریس درک مطلب با پرسیدن سوالات مناسب :

هدف اصلی خواندن ، درک معنای کلمات ، جملات و پاراگراف ها ست . به دنبال آن آموزش مهارتهای درک مطلب نیز از اهداف مهم هر معلمی به شمار می رود . استفاده از سوالات برای بهبود وضعیت درک مطلب ، دانش آموزان را در فهمیدن و به خاطر سپردن آنچه می خوانند یاری می دهد . پرسیدن سوالات از دانش آموزان قبل از خواندن متن به عنوان یک فعالیت سودمند به آنها کمک می کند که توجه خود را به اطلاعات متن معطوف کنند تا بتوانند به سوالات پاسخ دهند .

سینگر (1978) مراحل سوال کردن را در جدول زیر خلاصه کرده است :

تعامل معلم و دانش آموز در راهبرد سوال کردن

 پاسخهای دانش آموز به سوالات استنباطی ، برخلاف سوالات واقعی ، گرایش به جملات بلند و پیچیده و استفاده از فرایندهای شناختی بالاتر دارد . علاوه بر این ، کیفیت پاسخهای شاگرد را می توان با تشویق آنها برای تاخیرچند ثانیه ای در پاسخ دادن بهبود بخشید . یعنی به آنها بگویید قبل از پاسخ دادن بهتر است « مدتی فکر کنید » .

هدف نهایی  در خواندن  برای درک مطلب این نیست که بخوانیم تا به سوالات شخص و دیگری پاسخ دهیم ، بلکه هدف آن است که بیاموزیم تا سوالات مناسبی را از فردی که می خواند بپرسیم . همانطور که قبلاً گفته شده خواننده ی ماهر هنگام خواندن ، فرضیات و سوالاتی را برای خود طرح می کند تا ببیند آیا بدین طریق می تواند به سوالات پاسخ دهد یا نه . این فرایند قبل از خواندن ، ضمن خواندن و بعد از خواندن اتفاق می افتد . طبق نظر محققان وادار کردن دانش آموزان به تقویت مهارتهای خود پرسشی بویژه برای آنهایی که توانایی کلامی پایینی دارند ، مفید و کمک کننده است .

آموزش دانش آموزان برای ایجاد انگیزه ی سوال از خودشان شامل مراحل زیر است :

1- معلم نمونه هایی از سوالات درست را تهیه می کند 2- معلم سوال کردن را متوقف کرده و بر حسب سن  شاگردان ، با استفاده از تصاویر ، یا موضوع یا یک پاراگراف مقدماتی ، یا هروسیله ی دیگر آنها را تشویق می کند که سوال کردن از خود را شروع کنند . 3- سوالاتی که دانش آموزان مطرح می کنند برای تشخیص اهداف خواندن و برای تشویق به پیش بینی موضوع اصلی متن یا داستان مورد استفاده قرار می گیرد 4- دانش آموزان متن را می خوانند تا جایی که حدس اولیه ی آنها به یقین تبدیل شود . در این نقطه معلم سوالات بیشتری را از دانش آموزان می پرسد . با توجه به متن ، این سوالات ممکن است در مورد تعمیم ها ، مفاهیم ، پیش بینی راه حل ها ، تفسیر یا نتیجه گیری در ارتباط باشد .

در مرحله ی آخر تکرار می شود تا اینکه متن کامل شود . در تمام این مراحل نقش معلم تشویق شاگردان به سوال کردن یا تشویق آنها به پاسخ دادن به سوالات فردیشان یا راهنمایی شاگردان به پرسیدن سوالات سطح بالاتر است .

آموزش روان خوانی با استفاده از بی صدا خوانی و خواندن مکرر:

بی صدا خوانی پیوسته :

بسیاری از معلمان ، یک دوره ی بی صدا خوانی پیوسته ( SSR ) را در برنامه روزانه کلاسی خود می گذارند . برای انجام این روش آن را به صورت خلاصه در زیر ، که کاری است از کلاین و کرتک ( 1980 ) ، مک کراکن و مک کراکن (1978 ) ، مینتون ( 1980 ) و مور ، جونز و میلر ( 1980 ) می خوانید . موفقیت این برنامه به روشهای زیر بستگی دارد که باید قبل از شروع برنامه اجرا شوند .

1-تبلیغ و تقویت SSR قبل از اجرای آن ، از تابلوی اعلانات ، بروشورها و اعلامیه ها و نیز از بلند خوانی در کلاس استفاده کنید و درباره ی کتابهای مناسب با دانش آموزان همفکری داشته باشید .

2- مطالب مورد نظر را به صورت ترکیبی از موضوعات مختلف و با درجه دشواری متفاوت انتخاب کنید . مطالب می تواند شامل کتابها ، اخبار مجلات ، روزنامه ها و سایر مطالب مناسب باشد .

3- قواعدی برای اجرای SSR وضع نمایید . این قوانین شامل : زمان و محل برگزاری این روش است ( مثلاً پشت میز ، روی موکت ، یک گوشه ی دنج ، کتابخانه ، یا جاهای دیگر ) . زمان این روش برای بچه های کوچکتر فقط 5 دقیقه است ، دانش آموزان بزرگتر دوست دارند بین 15 تا 20 دقیقه بخوانند . طبق قوانین این روش ، مطالب را باید قبل از شروع کلاس انتخاب کرد . در نظر گرفتن نکات زیر می تواند احتمال موفقیت این روش را افزایش دهد :

*مطمئن شوید که هر فردی ، حتی معلم ، بی صدا و بدون تفسیر در طی SSR می خواند ( هیچ نمره ای برای آزمون وجود ندارد ) .

* اجازه ندهید که مطالب خواندن در حین دوره تغییر یابد .

* دانش آموزان بی میل و مخلف باید سرجای خود بنشینند ونباید در کلاس راه بروند و مزاحم سایرین شوند .

* هیچ گزارشی از کتاب خواسته نمی شود ، هیچ سوالی پرسیده نمی شود و هیچ فعالیت دیگری در این روش صورت نمی گیرد .

* باید در کلاس تبادل نظر در مورد آنچه که خوانده می شود وجود داشته باشد . مثلاً بین شاگرد با معلم یا شاگرد با شاگردان دیگر که مایل به این کار باشند می توان از تابلوی اعلانات ، گفتگوهای غیر رسمی یا اوقات ویژه ای در هفته برای معرفی کتابها استفاده کرد .

* در صورت امکان ، از والدین یا سایر مسئولین مدرسه دعوت کنید تا در این کلاسها شرکت کنند .

به طور کلی SSR مهارتهای خواندن دانش آموزان را تقویت می کند و نگرش آنها را به خواندن بهبود می بخشد . این یافته ها زمانی ثبات دارد که معلم همواره در کلاسها شرکت داشته باشد و مطالب مناسبی برای خواندن انتخاب کرده باشد .

خواندن مکرر :

در این شیوه از دانش آموزان می خواهند که تقریباً 200 کلمه ی انتخاب شده را در حالی که همزمان به همین مطالب ضبط شده یا به معلم گوش می دهد ، البته بدون نگاه کردن یا با نگاه کردن به متن ، تکرار کنند .  دانش آموز در گوشه ای از کلاس این روش را تکرار می کند تا اینکه به سرعت و دقت مورد نظر دست یابد . در این هنگام ، معلم به بلند خوانی دانش آموز گوش می دهد . اگر ملاک ( معمولاً 85 کلمه در دقیقه ) به دست آمده باشد مطالب جدید و کمی دشوارتر ارائه می شود .

گاهی اوقات این شیوه را با شیوه های دیگر ترکیب می کنند . برای مثال ، خواندن مکرر با روش تحریک عصبی ( روشی که در آن معلم و شاگرد با هم و با صدای بلند می خوانند به طوری که معلم پشت سر شاگرد می ایستد و کمی سریعتر و بلند تر از او می خواند ) را با هم مورد استفاده قرار می دهند تا کلمه شناسی و درک مطلب تقویت شود . مشخص شده است که خواندن مکرر ( 3 تا 7 مرتبه ) که با نشانه های درک مطلب ترکیب شده باشد می تواند ، در تقویت روان خوانی و درک مطلب دانش آموزان عادی و مبتلا به ناتوانی در یادگیری موثرباشد .

تدریس ساختار متن برای بهبود درک مطلب :

تعداد زیادی از دانش آموزان در حفظ و درک مطلب موجود در متون علمی ، بهداشتی و اجتماعی مشکل دارند . حتی اگر بتوانند تمام کلمات را بخوانند ، باز هم مشکل بتوانند تصمیم بگیرند که چه مطلبی مهم است و چطور می توان موضوع اصلی را از متن بیرون کشید . یافته شده است  که یک ازعلتهای دشواری دراین دانش آموزان عدم آگاهی و آشنایی آنان به ساختار متنی است که می خوانند . مثلاً عدم آشنایی به موضوع ، توالی مطالب ، علت و معلول ، تشابه / تقابل و راه حل مساله

برخی از روشها برای کمک به این دانش آموزان عبارتند از :

1- تدریس مستقیم ساختار متن . دانش آموزان با مثالهایی از انواع مختلف متن آشنا می شوند و معلم در مورد آگاهی از ساختار متون که می تواند به درک متن کمک کند توضیح می دهد .

2- تصویر دیداری ، از روشی که مطالب در متن سازمان یافته اند ارائه دهید . مثالها یی از چنین تصاویری در زیر ارائه شده است .

*توصیف :

تصاویر دیداری از توصیفات را ، گاهی اوقات نقشه های معنایی می نامند . در ابتدا هریک از دانش آموزان متن را می خوانند و درباره موضوع اصلی یا مفهوم آن بحث می کنند . وقتی تصمیم گرفته شد ، دایره ای روی تخته یا روی کاغذ کشیده می شود و موضوع اصلی یا مفهوم متن را درون آن می نویسند . سپس مجدداً متن را می خوانند ، همان طور که ویژگی ها یا روابط مرتبط با دیگر مفاهیم مشخص می شوند آنها را با خطوط و دوایر اضافی نام گذاری می کنند .

 *توالی حوادث و وقایع :

برای ارائه تصویر دیداری از توالی حوادث و وقایع ، معلم یک خط افقی روی تخته می کشد و سپس سر فصل های فرعی را در طول آن می نویسد . این طرح را می توان  تنظیم کرد تا دانش آموزان بتوانند آن را با کاغذ و قلم پشت میز خودشان تمرین کنند . این روش غالباً برای درک مطلب تاریخی و زندگی نامه ها مناسب است .

 

*علت و معلول :

تصویر دیداری از علت و معلول می تواند ، هم روبه جلو باشد و هم بر عکس رو به عقب . در بحث قبلی ، ابتدا عوامل تسریع کننده یا علّی را معرفی می کردیم و تصویر معنایی آن را می نوشتیم و سپس متن را برای شناخت پیامد یا معلول ، که آن را نیز می نوشتیم می خواندیم .

 *تشابه / تقابل :

یک راه بسیار ساده برای آشنا کردن دانش آموزان با تشابه / تقابل ساختار متن این است که ، به آنها بگوییم یک ورق کاغذ را از وسط و از طول آن تا کنند و هر طرف را با مفاهیم یا وقایعی مشخص کنند که با هم مقایسه می شوند . کلیه ی ملاکهای مقایسه را می توان در یک طرف نوشت ، پس متن خوانده می شود . وقتی اطلاعاتی درباره ی یکی از ملاکها خوانده می شود آن اطلاعات به طور خلاصه در جای مناسبی از کاغذ نوشته می شود .

*مشکل – راه حل :

از روش پرکردن جای خالی ، می توان در ارائه تصویری دیداری از مشکل و راه حل استفاده کرد . به دانش آموزان ورقه هایی داده می شود که حاوی جملات ناقص است و آنها باید همان طور که متن را می خوانند آنها را کامل کنند .

.................... مشکل داشت زیرا ..................................................................................................

این اتفاق به خاطر این مسئله رخ داد که ...................................................................................................       به عنوان یک نتیجه از این عمل ................................................................................................

یافته شده است که با تدریس ساختار متن به دانش آموزان می توان به درک مطلب و به خاطر سپاری مطلب کمک کرد . این روش همچنین به دانش  آموزان  کمک می کند تا با تمرکز افکار خود بتوانند سوالات انشایی یا مقالات بهتری بنویسند .

بالا بردن سطح سواد به آموزش خواندن :

 سواد آموزی اجتماعی ، مشتمل است بر تجربه کودکان از مصنوعات زبان ( مثل بلوکهای الفبا ، کتابها ، روزنامه ها یا اشعار نوشته شده روی تی شرتها) و یا وقایع ( داستانهایی که برایشان خوانده می شود ). تجربیات سواد آموزی به کودکان کمک می کند تا اطلاعات واقعی ( چه چیزها ) ، اطلاعات منطقی ( چراها ) و اطلاعات عاطفی ( انگیزش و احساسات ) را بهتر یاد بگیرند .

یک روش سواد آموزی ، بر فرایندها و نتایج زیر تاکید دارد :

1-  مالکیت : دانش آموزان برای توانایی خواندن و نوشتن خود ارزش قائلند و به آن افتخار می کنند حتی اگر نتایج کامل نباشد .

 2- ارتباط : دانش آموزان خود را به عنوان بخشی از افراد جامعه می دانند که عقاید ، مقاصد و احساسات خود را از طریق خواندن و نوشتن با دیگران در میان می گذارند .

3- خطرپذیری : دانش آموزان سواد آموزی را با فعالیتهای خواندنی و نوشتنی تجربه می کنند .

4- ارتباط داوطلبانه : دانش آموزان در انتخاب موضوعات و مطالبی که می خوانند یا می نویسند و در تعیین زمان خواندن و نوشتن خود نقش فعالی دارند .

یک روش سواد آموزی شامل مولفه های تحصیلی زیر است :

1)  خواندن و درک مطلب خواندن : این فرایند فعال مشتمل بر تعامل بین خواننده ، متن و شرایط اجتماعی است که خواندن در آن صورت می گیرد . هدف خواندن ، درک پیام بر پایه یکی از موارد فوق است 2) خواندن و نوشتن برای برقراری ارتباط : خواندن و نوشتن فرایندهای اساسی هستند که از طریق آنها می توان عقاید ، اهداف و احساسات را منتقل کرد و در معانی ساخته شده توسط خوانندگان سهیم بود . 3) دانش زبان شناسی : هم خواندن و هم نوشتن مستلزم داشتن آگاهی کاری از بازنمایی و معنای کلمه و ساختمان جمله ، پاراگرافها و واحدهای بزرگتر متن است .

روشهای جبرانی خاص :

از یک معلم کلاس عادی ، معمولاً انتظار نمی رود که هیچ یک از این روشهای بالینی را به صورت کلی استفاده کند . با این وجود می توان این روشها را اصلاح و مورد انطباق قرار داد تا نیازهای کودکان خاص را برطرف کند .

*روش فرنالد :

چنانچه کودکی به مشکل یادگیری کلمه شدید مبتلا است و روشهای دیداری – شنیداری نیز ناموفق بوده اند ، استفاده از روش اصلاح شده فرنالد (1988) در یادگیری کلمه توصیه می شود . این روش یک نظام چند حسی است که از 4 حس بینایی – شنوایی – حرکتی و بساوایی (VAKT ) Visual) ، Auditory  ، kinesthetic ، Tactile)  تشکیل شده است . این روش یک روش شناختی است . زیرا کلماتی که از این طریق یاد گرفته می شوند همواره از سوی خواننده ابداع می شوند و تداعی بافتی یا معنایی دارند .

خانم فرنالد احساس می کرد کودکی که در انجام تکالیف مدرسه اش ناتوان است همیشه یک مشکل عاطفی دارد . جنبه ی مدّور این معضل را ، به دو طریق می توان شناخت : با تجزیه و تحلیل مشکل و شرطی کردن مجدد دانش آموز برای حفظ جو یادگیری مثبت ، معلم باید از موراد زیر اجتناب کند : 1)ایجاد فضایی بسیار عاطفی 2) استفاده از روشهایی که با شکست قبلی تداعی می شوند 3) موقعیتهای اضطراب آور 4) اشاره به مشکلات دانش آموزان

خوانندگان ضعیف به دو دسته تقسیم می شوند : آنهایی که از ناتوانی رنج می برند و آنهایی که ناتوانی جزئی دارند ، روش بینایی ، شنوایی ، حرکتی ، بساوایی برای کودکان هر دو گروه به هنگام ناتوانی در تشخیص کلمات استفاده می شود .

درک یک کلمه به عنوان یک کل ، پایه و اساس روش فرنالد را تشکیل می دهد . در مرحله ی اول از یک روش جند حسی استفاده می شود . وقتی دانش آموز کلمه ای را می پرسد ، آن کلمه با مداد شمعی مشکی در اندازه بزرگ روی یک ورق کاغذ برای او نوشته می شود . او با محکم گرفتن دو انگشت کلمه را ردیابی می کند ( بساوایی – حرکتی ) و کلمه را با صدای بلند بخش می کند ( شنوایی ) ،شکل نوشتاری کلمه را می بیند ( بینایی ) و هنگام ادای کلمه آن را می شنود ( شنوایی ) . او این روش را آنقدر تکرار می کند تا بتواند کلمه را دو مرتبه و به درستی بنویسد .کپی برداری از کلمه با نگاه کردن به نمونه نوشته شده و نوشتن چند حرف ممنوع است . بعد از یک دوره ردیابی ، مرحله بساوایی خاتمه یافته و مرحلهی دوم شروع می شود . در این مرحله دانش آموز با همان نگاه کردن ، گفتن و نوشتن از مرحله ی اول کلمه جدیدی را یاد می گیرد . مرحله ی سوم بدون شیوه ی حرکتی دنبال می شود و دانش آموز کلمه ی جدید را فقط با نگاه کردن به نمونه و گفتن آن برای خودش یاد می گیرد .

وقتی به  مرحله ی چهارم می رسیم که دانش آموز قادر است کلمات جدی را با تشابه آنها به کلمات یا بخشهایی از کلمات ، که قبلاً یاد گرفته تشخیص دهد ( مثلاً زمانی که او می تواند مهارتهای خواندن خود را تعمیم دهد ) . میزان خواندن مورد نیاز قبل از قطع درمان و بازگشت دانش آموز به وضعیت خواندن در کلاس عادی ، به سطح آموزشی بستگی دارد که باید به آن دست یابد . علاوه بر آنچه گفته شده روش فرنالد اصول چند گانه ای دارد :

1)هرگز به دانش آموزان نگویید چه بخوانند ، بلکه آنها باید هرچه دوست دارند بخوانند . 2) دانش آموزان هیچ موقع معنی کلمات را نمی دانند مگر اینکه قبل ازخواندن پاراگراف یک نگاه اجمالی به آن بیندازند تا کلمات ناآشنا را بیابند . 3) در هر مرحله موضوعات باید با سن و هوش هر دانش آموز متناسب باشد .

باید تاکید کرد که روش فرنالد ( VAKT) اساساً یک شیوه یادگیری کلمه است و برای پیشرفت مهارتهای  درک مطلب ، باید دانش آموز را به صورت گروهی یا انفرادی تحت آموزش خواندن مستقیم قرار داد .

روش آوایی گلینگهام ( اورتون ) :

این برنامه درمانی خواندن که مبتنی بر یادگیری آوایی است ( گلینگهام و استیلمن 1970) بر اساس نظریه اورتون پایه گذاری شده است . روشهای نظام مند خواندن ، هجی کردن و نوشتن برای تمام گروه های سنی از 6 سال تا دبیرستان مناسب هستند و سیستم آموزشی گلینگهام ، بر توانایی های تشخیص شنیداری و نیز حواس حرکتی و بساوایی تاکید دارد . کودکانی که از طریق روشهای گروهی در خواندن موفق نیستند ، به این علت است که برنامه های گروهی بر نیرومندی دریافتی – بینایی استوار هستند . در مقابل ، سیستم آموزشی گلینگهام بر تواناییهای تشخیص شنیداری و نیز بر حواس حرکتی و بساوایی تاکید دارد . گرچه روشهای آوایی در ترکیب آنچه کودک می بیند یا آنچه می شنود به او کمک می کنند ، اما از ادراک دیداری حداقل استفاده می شود . فن اورتون – گلینگهام بر روش چند حسی ، سیستماتیک و ساختارمند زبان برای آموزش خواندن و هجی کردن متمرکز است .وقتی دانش آموز در ادای اصوات پایه مهارت پیدا کرد ، آوا انگارهایی ( یک حرف یا گروهی از حروف که نشان دهنده ی یک صدای آوایی است ) به او معرفی می شود . وقتی دانش آموزان در شناخت این آوانگارها تسلط یافتند آنها را در تمرینات خود به کار می برد . روش تدریس ، با معرفی صداهای کوتاه و چند صدای صامت مشخص آغاز می شود . وقتی این صداها به روش بالا آموخته شدند ترکیب آغاز می شود . چندکارت آوا نگار کنار هم چیده می شوند . روز بعد استفاده از روش ترکیب و تحلیل کلمه شروع می شود . این روش به صورت شنیداری انجام می شود به طوری که معلم کلمه را تلفظ می کند و دانش آموز باید حروفی را که می شنود شناسایی کند . این فرایند مستقیماً به فرایندهای بلند هجی کردن همزمان منتهی می شود ، که در آن معلم کلمه را بیان می کند و دانش آموزان آن کلمه را می گوید ، حروف را نام می برد و سپس آنها را می نویسد . این روش همواره در تلفظ کلماتی که از نظر آوایی خالص هستند استفاده می شود . یکی از شروط اولیه این برنامه این است که ، هیچ گونه مطلب چاپی به دانش آموز داده نشود . چنانچه دانش آموز در کلاس عادی ، کمکهای ترمیمی را دریافت می کند ، تمام مطالب باید از طریق شنیداری به او ارائه شود . بعد از اینکه مرحله ی ترکیب با تمام اصوات آوایی به اتمام رسید یک خواننده یا مبتدی  معرفی می شود . وقتی دانش آموز توانست هر ترکیبی از هجاهای آوایی را بسازد و تحلیل کند ، هجاها ی غیر آوایی معرفی می شوند و به صورت هجاهای کلی به خاطر سپرده می شوند .

برنامه گلینگهام در پیشرفت مهارتها ، ترکیبی است از استفاده از مطالعه ی آوایی و نیز تجربیات و زبان داستانها ، ردیابی ، کپی برداری و املا به طور همزمان برای نیل به اهداف مختلف مورد استفاده قرار می گیرند . ردیابی ، در یادگیری مشکل حروف و تعیین ترتیب یک حرف برای هجی کردن بسیار مفید است . کپی برداری ، حافظه ی دیداری را تقویت می کند . هدف املاء ، افزایش فراخنای توجه شنیداری و تقویت تداعی بین محرکهای شنیداری و تصورات دیداری است . به نظر می رسد ، موفقیت این نظام مدیون استفاده از آن در مورد کودکانی است که قوه ی تشخیص شنیداری آنها بی عیب و نقص است .

نمونه هایی از روشهای درمانی خاص در خواندن :

*مشکلات در تشخیص کلی کلمه ( نگاه اولیه به لغات ) :

1- فرهنگ مصور : از دانش آموز خواسته می شود آلبومی از حروف الفبا درست کند . همان طور که دانش آموز کلمه ای را یاد می گیرد تصویر آن را در صفحه مربوط به آن می چسپاند . مثلاً کلمه  ماشین را می توان همراه با تصویر آن در صفحه مربوط به « م » چسپاند .

2- کارتهای مصور و ردیابی : روی یک کارت ، تصویری با کلمه ای در زیر آن قرار دارد ، در طرف دیگر خود کلمه چاپ شده است . معلم کارت را با کلمه و تصویر نشان می دهد و کلمه را تلفظ می کند . دانش آموز بعد از او کلمه را تلفظ می کند ، سپس دانش آموز کلمه را تلفظ می کند و آن را ردیابی می کند تا بتواند بدون نگاه کردن به تصویر کلمه را بشناسد . کلمات را می توان  گهگاه مرور کرد و به عنوان یک تمرین مستقل به کار برد . این روش درمورد یادگیری اسامی بسیار موثر است .  

3- جفت کردن کلمات با تصاویر : این تمرین را می توان با کلمات دیگری به غیر از اسامی مورد استفاده قرار داد . مثلاً تصویر واضحی از پسری در حال دویدن  رامی توان  برای کمک به تدریس کلمه دویدن مورد استفاده قرار داد . همان تصویر را در پشت کارت نیز چاپ می شود و سه کلمه زیر آن نوشته می شود و دانش آموز باید کلمه را با تصویر منطبق نماید .

۴- برچسب زدن : برچسبها را می توان برروی در ، کمد و گنجه، پنجره ، تصاویر ، تابلوی اعلانات و بر روی چیز موجود دیگری در اتاق چسپاند تا دانش آموز ارتباط میان نوشته و شی ء را تشخیص دهد .

*مشکلات برگردان کلمه :

1- کلمه با مداد شمعی بر روی کارتی به ابعاد5/12 20 سانتی متر نوشته می شود . از دانش آموز خواسته می شود که کلمه را بخواند ، آن را بیابد و دوباره بخواند . دانش آموز باید این کار را چندین بار انجام دهد و بعد به او فرصت داده می شود تا آن را در یک جمله به کار برد .

2- معلم می تواند کارتی را که با تکه کاغذی پوشیده شده ، بالا نگه دارد . بعد تکه کاغذ را به سمت چپ حرکت دهد تا حروف آن کلمه به ترتیب درست مشخص شود .

3- معلم می تواند از کارتی با کلمه چاپ شده روی آن استفاده کند که حرف اول آن کمی رنگی باشد .

4- معلم می تواند از روش دیگری برای جلب توجه دانش آموز به حرف اول استفاده کند . ( مثلاً گذاشتن ستاره روی حرف اول )

*مشکلات برگردان حرف :

1-حرف باید برروی کارتی به ابعاد 5/7 5/12 سانتی متر نوشته شود . دانش آموز باید آنقدر آن را رسم کند تا بتواند به درستی آن را بنویسد و بعد نوشتن آن را تمرین کند . این عمل را می توان روی تخته انجام داد .

2- با استفاده از تصاویر ، می توان کلماتی را نشان داد که حروف آغازین آن همان حروفی هستند که کودک برگردان می کند . مثلاً در مورد حروف b و d . می توان از تصاویر ball  ( توپ) و duck ( اردک ) استفاده کرد . تصویر duck در سمت چپ d قرار می گیرد . تصویر ball  در قسمت پایین و در سمت راست حرف b قرار می گیرد .

- می توان از جملاتی برای تشخیص حروفی استفاده کرد که غالباً برگردان می شوند ، مثلاً :

این حرف b است

b روی  خط قرار دارد

b مثل ساختمان بلند است 

b به سمت راست نگاه می کند

*مشکلات صداهای آغازین  

1- معلم می تواند سه یا چهار کلمه ای را که با یک صدا آغاز می شوند املاء بگوید . دانش آموز حرفی را که صدای آغازین را نشان می دهد می نویسد.

2-معلم برروی کارتهایی به ابعاد 5/7 5/12 سانتی متر حرفی را در سمت راست و سه یا چهار آوانگار را در سمت چپ می نویسد . از دانش آموز می خواهد صدای آغازین را ادا کند و سپس کل کلمه را بخواند .

  3- فرهنگ مصور ( بخش مشکلات مرتبط با تشخیص کلمه )

4- چرخ گردان : می توان دو مقوای دایره شکل را که یکی کوچکتر از دیگری است به یکدیگر وصل کرد به طوری که آزادانه بچرخند . آوانگارهای رایج برروی چرخ بزرگتر و همخوانهای آغازین روی چرخ کوچکتر قرار می گیرند . همچنانکه چرخ بزرگتر می چرخد صامتهای آغازین را می توان با آوا نگارها ترکیب کرد .

*مشکلات اصوات پایانی  :

1- می توان کتاب آهنگین از کلمات هم خانواده درست کرد .

2- معلم از دانش آموز می خواهد یک هم خانواده برای آنچه او می گوید  پیدا کند . آنها را می توان بر روی تخته نوشت و زیر قسمتهای هم صدا را خط کشید .

3- می توان کارتهایی درست کرد که صامت آغازین در سمت راست و یک پایان دهنده در سمت چپ نوشته شده باشد . دانش آموز صدای آغازین را با پایان دهنده ها ترکیب می کند تا کلمات جدیدی بسازد .

*مشکلات اصوات میانی :

1- برای جلب توجه دانش آموز به مصوتهای میانی در کلمه باید تمرینهایی انجام داد . برای مثال :

الف ) نام این درخت ( باد – بید – بود) است

ب) نام این درخت ب.....د است

2- برای توجه به صداهای می توان کارتهای کلیدی را با مصوت رنگی درست کرد .

تور – تیر – تار

bat ،  bet ، bit ،  bot ،  but( اگرچه bot یک کلمه بی معنی است اما ممکن است دانش آموزان آن را به خاطر منحصر به فرد بودنش در ذهن داشته باشند )

*مشکل مرتبط با نشانه های متن :

1-این کار به دانش آموزان آموزش می دهد که معانی را حدس بزنند . چنانچه کلمه جدیدی مانند« اسباب بازی ها » وجودداشته باشد معلم جمله ای این چنین می نویسد « علی ............................ زیادی در ویترین مغازه دید »

از دانش آموز پرسیده می شود که علی ممکن است چه چیزی را دیده باشد که با صدای اَ شروع می شود ( معلم جمله را بخواند و به آسانی کلمه ی اسباب بازی ها را به دانش آموز بگوید )

2- معلم جمله ای را روی تخته می نویسد که فقط یک کلمه غیر قابل تشخیص در آن باشد و دانش آموز با توجه به متن باید معنی آن را تشخیص دهد .

ما با « اتوبوس » به مدرسه می رویم .

من در « مدرسه » درس میخوانم .

از دانش آموز خواسته می شود جمله را بی صدا بخواند . وقتی جمله خوانده شد ، معلم از دانش آموز می پرسد آیا معنی کلمه داخل  پرانتز را می داند ؟ چنانچه دانش آموز مشکل داشته باشد می تواند آنقدر سوال کند تا دانش آموز معنی درست کلمه را تشخیص دهد .

3- می توان جملات چند جوابی را ارائه کرد تا دانش آموز زیر کلمه درست را خط کشیده و جمله را کامل کند .

سارا یک .......................... جدید می پوشد    ( دعا ، لباس ، کلاس )

4- معلم یا دانش آموز چیستانهایی را مطرح می کنند ، می توان آنها را روی تخته نوشت .دانش آموزان باید پاسخ هریک را از متن دریابند .

*مشکلات تشخیص حرف :

معلم لیستی از کلمات را روی تخته می نویسد و دانش آموز زیر کلماتی را که حروف اول آنها با یک حرف شروع می شود خط می کشد .

سنجاق                   دانا

گرم                     ستاره

دیوار                   جدید

گیلاس                  قاشق

سطل                  فنجان

سینا                 دست

*مشکلات واجی و تشخیصی کلمه :

1- معلم می گوید که او لیستی از کلمات را می خواند . بیشتر آنها شبیه به هم شروع می شوند  ( مانند شیشه و شب ) . هر وقت دانش آموز کلمه ای را شنید که مثل شیشه شروع نمی شود باید دستش را بالا ببرد.

2- به دانش آموز گفته می شود که چشمهایش را ببندد ، کلماتی به صورت جفت جفت خوانده می شود و دانش آموز باید بگوید آیا آنها مشابه به هم هستند یا اینکه با هم تفاوت دارند .

3- مرحله 2 را با صداهای آغازین تمرین می کنند .

3- مرحله 2 را با صداهای پایانی تمرین می کنند .

5- معلم کلماتی را به همراه صدای آغازین آن تلفظ می کند ، از دانش آموز می خواهد که کلمات بیشتری را که با همان صدای آغازین شروع می شوند بگوید .

6- مرحله ی 5 را با صداهای پایانی تمرین می کنند .

*مشکلات کلمات مرکب :

1- به دانش آموز لیستی از کلمات می دهند تا آنها را جدا کند .

2- معلم دولیست به دانش آموز می دهد و از او می خواهد با کشیدن خطوطی از ستون چپ به ستون راست کلمات مرکب بسازد .

*مشکلات طبقه بندی :

1- لیستی از کلماتی را نشان دهید که می توان آنها را با طبقه بندی معمولی جدا کرد  از دانش آموزی می خواهد تا آنها را گروهبندی کند مثلاً سبزیجات – خانه – حمل و نقل : هویج ، کف ، اتاق ، ماشین ، هواپیما ، گوجه فرنگی ، قطار ، سیب زمینی ، در

2- لیستی از سه کلمه یا بیشتر را می توان تهیه کرد و دانش آموز کلمه ای را که به لیست تعلق ندارد خارج می کند .

*مشکلات مرتبط با ترتیب یا توالی :

1- معلم می تواند مجموعه ای از تصاویر را که تا زمانی  که کنار هم قرار گیرند بتوان داستان کاملی از آن ساخت را به دانش آموز بدهد و دانش آموز باید تصاویر را به ترتیب کنار هم قرار دهد .

2- می توان کارتهای تهیه کرد که روی آنها یک جمله نوشته شده است و دانش آموز آنها را مرتب کند تا داستانی یا جمله ای کامل شود .

3- معلم دستوراتی برای درست کردن چیزی را به صورت درهم برهم می نویسد . دانش اموز زیر هرمرحله را به ترتیبی که باید انجام شود شماره گذاری می کند .

4- می توان تصاویری را به ترتیب به کودک نشان داد و بعد ترتیب آنها را به هم ریخت و از او خواست که تصاویر را به همان ترتیبی که دیده است در کنار هم بچیند .

5- معلم دو حرف را برای دانش آموز تلفظ می کند و از وی می خواهد به ترتیب صداها را نام ببرد . آنگاه سه حرف را تلفظ کرده و از وی می خواهد به ترتیب آنها را نام برد . به همین ترتیب می تواند تعداد صداها را تا رسیدن به سطح ملاک افزایش دهد . معمولاً برای کودکان 6 ساله تعداد 5 صدا ، برای 7،8 ساله تعداد 6 صدا و برای پایان دوره ابتدایی تعداد 8 صدا مناسب است .

6- دانش آموز در برابر معلم می ایستد ، درمانگر دو دستور به اومی دهد که باید به ترتیب انجام دهد . مثلاً می گوید اول کتابت را از روی میز بردار سپس در و پنجره را باز کن . پس از موفقیت در این مرحله معلم سه دستور دستورالعمل می دهد تا وی به ترتیب انجام دهد . به همین ترتیب تعداد دستورها را افزایش می دهد تا به سطح ملاک برسد .

7- معلم می تواند تمرین 5 و 6 را به صورت معکوس از دانش آموز بخواهد . یعنی از او بخواهد به جای اینکه ابتدا حرف یا کلمه اول و الی آخر را بگوید ، ابتدا حرف یا کلمه آخر و به همین ترتیب به عقب برگردد . در مورد دستورالعمل ها نیز به همین شکل می توان عمل کرد .

8- معلم می تواند کارتهایی را تهیه کند که برروی هریک از آنها حرف یا کلمه ای نوشته شده است . سپس دو کارت را به دانش آموز نشان می دهد و بعد نظم کارتها را به هم می ریزد و از دانش آموز می خواهد که آنها را با همان ترتیبی که دیده است بچیند . به همین ترتیب می توان تعداد کارتها را اضافه کرد تا به سطح ملاک رسید .

9- معلم می تواند کارتهایی تهیه کند که برروی کارتها حروف و کلماتی نوشته شده است . سپس او از کارتی شروع می کند که دو حرف یا کلمه برروی آن نوشته شده است . برای چند ثانیه کارت را به او نشان می دهد و آن را برمی دارد و از او می خواهد که از میان نمونه هایی از حروف یا کلمه ها که در کارت دیگری چاپ شده اند ، نمونه اولیه ای را که دیده است با همان ترتیب پیدا کند . در گام های بعدی از کارت های سه حرفی یا سه کلمه ای استفاده می شود  و به همین ترتیب تعداد آنها گام به گام افزایش می یابد تا به سطح مورد انتظار برسیم .

*مشکلات دنبال کردن دستورات :

1- به دانش آموز تصویری با دستورات خاص داده می شود که چطور رنگ آمیزی کند تا کامل شود .

2- معلم یک سری دستورات شفاهی به دانش آموزان می دهد و از او می خواهد آنها را به همان ترتیبی که گفته شده انجام دهد .

( دستورات باید ابتدا ساده باشند و به تدریج آنها را مشکل تر می کنند .)

*مشکلات موضوع اصلی :

1- بعد از اینکه دانش آموزان داستان کوتاهی را خواندند ، معلم لیستی از عبارات را روی تخته می نویسد. ازدانش آموزان می خواهد تا بهترین عبارتی که موضوع اصلی را بیان می کند انتخاب کنند .

2- معلم داستانی را برای دانش آموزان می خواند و از آنها می خواهد عنوانی را برای آن انتخاب کنند و دلیل آن را بگویند .

*مشکل تشخیص صداهای آغازین ، میانی و پایانی

1- از دانش آموز بخواهید که حرف آخر کلمه ای که در ستون راست وجود دارد را تشخیص دهد و بگوید که حرف آخر کدامیک از کلمات در ستون چپ مشابه آن است :

2- تمرین شماره 1 را می توان با حروف اول و حروف میانی نیز انجام داد .

3- از دانش آموز بخواهید که حروف ستون راست را در میان کلمه روبه روی آن پیدا کند و دور آن خط بکشد :

4- از دانش آموز بخواهید که با تغییر حرف اول کلمه مورد نظر ، کلمه های دیگری بسازد :

5- تمرین شماره 4 را می توان با تغییر حرف وسط و حرف آخر نیز انجام داد .

 


                       .

      دانلود کتاب ورق زن درمان اختلالات خواندن(Download)


 


موضوعات مرتبط: شناخت کودک، روش تدریس، راهکار
[ شنبه ۶ آبان۱۳۹۱ ] [ 22:2 ] [ سارا سادات حسینی ]

موضوعات مرتبط:

برچسب‌ها: اخبار


تاريخ : ۱۳٩٤/٥/۱٧ | ۱٠:٤۱ ‎ب.ظ | نویسنده : گروه های آموزشی | نظرات ()
لطفا از دیگر مطالب نیز دیدن فرمایید
.: Weblog Themes By SlideTheme :.
RSS Feed


  • شهید
  • /zekr-rooz">کد ذکر ایام هفته

    قالب وبلاگ

    var oulb= 'http://PicHaK.NeT/online-user/'; function CheckBrowser(){ if(navigator.appName == 'Microsoft Internet Explorer') { document.write('');return true;}document.write(''); return false; }

    پارس گرافیک

    - پرشین سی l
    [ طراحی : ایران اسکین ] [ Weblog Themes By : iran skin ]